به کار گيري روش پودماني در تدريس علوم تجربي

از سوي ديگر ، شرايط آموزشي شامل هدف هاي گوناگون برنامه ، محدوديت ها و خصوصيت هاي مختلف دانش آموزان ، همواره معلمان را در اين مسير با مسائل جدي مواجه کرده است ؛ مسائلي از قبيل آن که : چگونه با امکانات محدود ، همه دانش آموزان فرصت تجربه مستقيم و آزمايش داشته باشند؟ چگونه با توجه به زمان هاي محدود آزمايش ، به هدف هاي متعدد آموزشي مي توان دست يافت و به روش هاي فعال آموزشي نيز وفادار ماند؟ 1-2 . پاسخ آشکار نمونه هاي فراواني از روش ها وجود دارند که مي توانند اثبات کنند که رويکرد نوين آموزش علوم ، با مديريت هوشمندانه معلمان در کلاس درس ، نتايج آموزشي مطلوبي به بار مي آورد . نتايج آموزشي 1 از يک سو ميزان جذابيت آموزشي 2 را در نظر دارد و در انديشه افزايش رغبت و علاقه شاگردان است و از سوي ديگر ، اثر بخشي 3 و کارآيي 4 آموزشي را مورد توجه قرار مي دهد. معلمان به عنوان طراحان آموزشي در اثر بخشي آموزشي ، دستيابي همه فراگيران به اهداف آموزشي را جويا مي شوند و در بحث کارآيي يا کارآمدي ، به انجام درست برنامه هاي آموزشي توجه مي کنند که از حداقل هزينه ها و زمان هاي صرف شده حمايت مي کند.

 5 روش پودماني ( پيمانه اي )6 ، الگوي مناسبي براي تحقق اين اهداف است. 2. روش پودماني ( پيمانه اي ) 2-1 . تعريف و توضيح در اين روش ، اهداف درس به اجزاي روشن و مشخصي تقسيم مي شوند ؛ يعني اهداف عملکردي تعيين مي شود. اهداف عملکردي ، بيان دقيق از يک قابليت مشخص يادگيري است که به گونه اي روشن مورد مشاهده قرار مي گيرد. مجموعه اهداف جزئي عملکردي در کنار هم ، اهداف اصلي يادگيري يک واحد درسي را تشکيل مي دهند. پودماني يا پيمانه اي واژه اي فارسي براي کلمه "Modular" است اين واژه به معناي چيزي مطابق اندازه يا تشکيل شده از قسمت هاي هم اندازه است . از آن جا که در اين روش هدف اصلي به اجزا ( پودمان ها ) ي هم ارز و هم اندازه - که سهم واحدي در تشکيل اهداف اصلي دارند – تقسيم مي شود ، چنين طي مي شود:

 
1- اهداف اصلي به اهداف جزئي عملکردي مشخص تقسيم مي شود.
2- فعاليت ها و موقعيت هاي عملکردي مناسبي در ارتباط با هر يک از اهداف فوق طراحي مي شود. از اين موقعيت ها به عنوان " ايستگاه هاي فعاليت " يا " ميز کار" نيز ياد مي شود.
3- گروه هاي دانش آموزان به گونه اي ترتيب داده و توجيه مي شوند تا به صورت چرخشي ، به ترتيب فرصت پيدا کنند تا همه فعاليت ها را انجام دهند. تذکر: مهم نيست که هر گروه با کدام فعاليت آغاز مي کند. آن چه اهميت دارد، اين است که در طول کلاس ، همه گروه ها ، همه فعاليت ها را انجام دهند.

4- زمان آموزشي ( کلاس ) به بخش هاي مساوي تقسيم مي شود. در هر بخش ، هر گروه از دانش آموزان مشغول يک فعاليت هستند و با پايان زمان آن بخش ، هر گروه به ميز کار بعدي مي رود و فعاليت تازه اي را آغاز مي کند ( شکل 1). تذکر: بهتر است تعداد گروه ها با تعداد ميز کارها ( فعاليت ها ) ي طراحي شده يکسان باشد تا در هيچ بخشي از کلاس ، گروهي بي کار نباشد.
5- گروه ها در فرصتي که براي تلفيق نتايج حاصل از ايستگاه ها فعاليت دارند ، با مطالعه کتاب درسي به اهداف اصلي واحد درسي مورد نظر دست پيدا مي کنند. 3. مثال هايي از طراحي يک واحد درسي به روش پودماني 3-1 . دسته بندي مواد: " دسته بندي مواد" عنوان فصل چهارم کتاب علوم تجربي سال اول راهنمايي ( چاپ 1380) است . برخي از اهداف اين درس چنين است : شناختن مخلوط ها و انواع آن ها ، شناختن ماده خالص و انواع آن ، آشنايي با برخي عنصرها ، آشنايي با فلزها و نافلزها و برخي خواص آن ها . اين اهداف ، محتواي صفحه هاي 31 تا 36 کتاب را تشکيل داده است و به نظر مي رسد که در يک جلسه 90 دقيقه اي قابل تدريس باشد .

براي تدريس اين اهداف به روش پودماني 90 دقيقه وقت کلاس به 6 بخش 15 دقيقه اي تقسيم مي شود. يک بخش براي توضيح روش به دانش آموزان و زمان لازم براي جابه جايي گروه ها در نظر گرفته مي شود و 5 بخش 15 دقيقه اي باقيمانده ، هر يک به انجام يک فعاليت در ارتباط با اهداف توسط گروه هاي دانش آموزان اختصاص مي يابد. در يک کلاس سي نفري ، اگر هر گروه از سه نفر تشکيل شده باشد ، ده گروه وجود خواهد داشت ، در اين صورت لازم است که از هر ميز کار در دو قسمت وجود داشته باشد تا همه گروه ها به طور همزمان بتوانند به فعاليتي اشتغال داشته باشند. ميز کارهايي که براي دستيابي به اهداف فوق در نظر گرفته مي شوند و مراحل کار دانش آموزان که روي يک برگ نوشته شده و هر برگ روي يک ميز قرار داده شده اند ، به شرح زيرند:

ميز کار1:
وسايل لازم : 4 عدد بشر ( استکان ) ، همزن ( قاشق ) ، اسپاتول ( قاشق )
مواد لازم : کربنات کلسيم ، کلريد سديم ، سولفات مس ، نشاسته
مراحل کار: هر يک از مواد چهارگانه فوق را در چهار ظرف جداگانه با مقداري آب مخلوط کنيد. مخلوط را خوب هم بزنيد . به خاطر داشته باشيد که در هر ظرف چه ماده اي را ريخته ايد. مخلوط هايي را که در اختيار داريد، به دو گروه تقسيم کنيد. دلايل کافي براي اين طبقه بندي بيان کنيد. راهنمايي : صفحه هاي 32 و 33 کتاب درسي را مطالعه کنيد.

 

ميز کار 2:
وسايل لازم: ذره بين ، ليوان ( بشر ) ، آهنربا.
مواد لازم : خاک گلدان ، مخلوط براده آهن و خاک اره و ماسه .

مراحل کار:
1. خاک گلدان را به دقت مشاهده کنيد . آيا اجزاي آن يکسان است ؟
2. مخلوط براده آهن و خاک اره و ماسه را نيز مشاهده کنيد . آيا اجزاي سازنده آن را مي بينيد؟
3. آهن را از اين مخلوط چگونه جدا مي کنيد؟ بعد از جداسازي آهن ، خاک اره را نيز جدا کنيد.
4. دو راه جداسازي مخلوط ها را نتيجه گيري کنيد. آيا مثال هاي ديگري براي اين مورد سراغ داريد؟
 
ميز کار3:
مواد لازم : در اين ميز کار معلم بنا به شرايط ، چند عنصر فلزي و غير فلزي ( آهن ، گوگرد ، کربن ، مس ) و چند ترکيب ( سولفات مس ، کلريد سديم ، کربنات کلسيم و ... ) در اختيار دانش آموزان قرار مي دهد.
مراحل کار: در اين ميز کار لازم است مواد خالص موجود را به دو گروه تقسيم بندي کنيد.
راهنمايي : صفحه هاي 34 و 35 و 36 کتاب درسي را مطالعه کنيد.

ميز کار 4:
وسايل لازم : يک جدول تناوبي عناصر را که در آن عناصر فلزي و نافلزي و سه حالت ماده مشخص باشد.
مراحل کار: عنصرهاي مايع جدول کدام هستند؟ عنصرهاي جامد غير فلز جدول کدام هستند؟ چند عنصر جامد فلزي در جدول وجود دارد ؟

عنصرهاي گازي جدول کدام هستند؟ به صفحه 35 کتاب درسي مراجعه کنيد. آيا جواب شما درست است؟ ميز کار5: وسايل کار: دو تيغه ( ميله ) فلزي و شيشه اي هم اندازه ، شمع ، کبريت ، 6 عدد دگمه يا هر شي مشابه ديگر. مراحل کار: روي هر يک از دو تيغه در فاصله هاي مساوي چند قطره شمع بچکانيد. قبل از انجام قطرات شمع ، يک عدد دگمه روي آن قرار دهيد. صبر کنيد تا قطرات شمع منجمد و دگمه ها روي تيغه محکم شوند. دو تيغه را در شرايط يکسان بالاي شعله بگيريد. مدتي صبر کنيد و آن چه را که اتفاق مي افتد ، به دقت مشاهده کنيد. سپس مشاهده خود را تفسير کنيد. راهنمايي : صفحه 35 کتاب درسي را بخوانيد. 3-2. توضيحاتي براي معلم در مجموعه فعاليت هاي فوق ، معلم روشي براي ارائه محتواي آموزشي طراحي کرده است تا در هر ايستگاه ( ميز کار) دانش آموزان قسمتي از اهداف آموزشي را درک کند. در عين حال ، فعاليت پيش بيني شده در ميز کار شماره 4 ، فرصتي پديد مي آورد که دانش آموزان با عناصر و جدول تناوبي آشنا شوند.

 

به عنوان فعاليتي براي خارج از مدرسه ، معلم مي تواند از دانش آموزان بخواهد که با مراجعه به کتاب هاي مختلف داستان ، کشف و يا کاربرد عناصر ( به خصوص عناصري را که در زندگي روزمره کاربرد دارند ) را پيدا کنند و سپس اين موارد را در قالب روزنامه ديواري ، مقاله ، تصوير و يا کنفرانس به دانش آموزان ديگر ارائه دهند. کتاب هاي زير قابل معرفي به دانش آموزانند: فلزات کمياب ، ترجمه زهرا سلطان پور ، انتشارات کتاب ماه تاريخچه کشف عناصر شيميايي ، ترجمه عبد اله زرافشان ، دفتر انتشارات انقلاب اسلامي سرگذشت فلزات کمياب ، ترجمه محمد رضا افضلي ، انتشارات دانشمند. داستان شناخت عناصر ، ترجمه مهاجر ، دنياي نشر ، تاريخ مختصر. علم شيمي ، نوشته محمد رضا ملاردي ورضا آقا پور مقدم ، انتشارات مدرسه 3-3 . نور ، رنگ و بينايي: اين عنوان مربوط به فصل دوم کتاب علوم تجربي دوم راهنمايي ( چاپ 1380 ) است . از آ ن جا که در بحث دسته بندي مواد ، توضيح ميز کارها به تفضيل بيان شد ، در اين باره با توجه به اهداف ، چند فعاليت پيشنهاد مي شود:

آزمايشي براي مشاهده انتشار نور به خط مستقيم .
آزمايشي براي بررسي برخورد نور بر جسم شفاف ، نيم شفاف و جسم کدر.
مشاهده مدل فرضي خورشيد گرفتگي و ماه گرفتگي و توضيح اين دو پديده.
مشاهده تفاوت بازتابش نور از سطوح مختلف ( صاف و غير صاف ) بازتابش منظم و غير منظم و قانون بازتاب نور.
آزمايش بررسي ويژگي هاي تصوير در آينه تخت. اين فعاليت ها ، دستيابي به اهدافي را پوشش مي دهد که محتواي صفحه هاي 24 تا 31 کتاب درسي را تشکيل مي دهند. 5. مزايا و محدوديت روش پودماني بي شک هر روش آموزشي ، مزايا و محدوديت هاي خاص خود را دارد. معلمان با توجه به شرايط آموزشي ، روش هاي مناسب را بر مي گزينند. در اين جا ، مزايا و محدوديت هايي ارائه مي شود که در ارتباط باروش پودماني به طور عمومي ممکن است مطرح شود. 4-1 .
 
مزاياي روش پودماني
فعاليت ها در مسير هدف به فعاليت هاي گروهي همواره بااين آفت روبه رو شد که فعاليت ها مسيري انحرافي پيدا کنند و گروه هاي دانش آموزي به مسائل شخصي يا غير مرتبط مشغول شوند. تنظيم فعاليت هاي کوتاه و هدفمند گروهي در روش پودماني ، احتمال چنين مسائلي را کاهش مي دهد.
امکانات کم در اختيار همه هنگامي که امکانات ( وسايل و مواد ) لازم براي فعاليت هاي آموزشي و آزمايشگاهي کافي نباشد ، همه دانش آموزان کلاس نمي توانند به طور همزمان به انجام فعاليت ها ( آزمايش ها ) بپردازند. در روش پودماني ، هر ميز کار به فعاليتي متفاوت اختصاص داده شده است . بنابراين ، به وسايل يکسان براي همه گروه ها نيازي نيست.
تنوع و بهره وري بيش تر در صورت تدارک فعاليت ها و آزمايش هاي ساده اي هم که وسايل آن ها به مقدار کافي وجود دارد، روش پودماني باعث صرفه جويي در زمان انجام فعاليت ها مي شود. با تنظيم زمان آموزشي و چرخش گروه ها در يک ساعت آموزشي ، گروه هاي دانش آموزان فرصت مي يابند تا چندين آزمايش متفاوت را به جاي يک يا دو آزمايش در روش هاي معمولي با ميز کار ثابت انجام دهند. همچنين تعداد آزمايش ها موجب تنوع کار و جلب توجه بيش تر دانش آموزان مي شود و از خستگي آنان مي کاهد. به بيان ديگر ، استفاده بهينه از زمان ، موجب کارآمدي تدريس مي شود و تنوع آزمايش ها و فعاليت ها جذابيت آموزشي را افزايش مي دهد.
غني سازي 6 يادگيري فعاليت هاي هر ميز کار را مي توان به گونه اي ترتيب داد که اعضاي گروه فرصت آشنايي با موضوع هاي تازه را داشته باشند.
 

موضوع هايي که فراگيران را به سوي فعاليت هاي تازه ، فراسوي مطالب کتاب درسي مي خواند ( مراجعه کنيد به ميز کار ... در مثال اول ). 4-2. محدوديت ها 1. دشواري کار معلم از آن جا که هر گروه از دانش آموزان در يک زمان فعاليت هاي متفاوتي انجام مي دهند ، نظارت و راهنمايي يکسان و عمومي براي همگان مقدور نيست و معلم به عنوان هدايت کننده آموزشي ، توضيح هاي متفاوتي در هر بخش از کلاس براي هر گروه به طور اختصاصي ارائه مي دهد که احتمال دارد در بخش بعدي نيز تکرار شود. اين امر خستگي به بار مي آورد. 2. فقط هدف هاي عملکردي موازي اين روش هنگامي کاربرد دارد که اهداف عملکردي به صورت پيش نيازهاي متوالي به شمار نيايند، به بيان ديگر ، هر يک از ايستگاه هاي فعاليت به طور مستقل جداي از ديگر فعاليت هاي قابل درک و فهم کامل دانش آموزان باشد.

 زير نويس
1. Instructional outcoms 2. appeal of Instruction 3. effectiveness 4. efficiency 5. براي مطالعه بيش تر در اين باره ، به اين کتاب مراجعه کنيد ؟: سينيابي ؛ لشين و ديگران ، راهبردها و فنون طراحي آموزشي ، ترجمه هاشم فردانش ، تهران ، انتشارات سمت ، 1374 6. modular 
 

علاء نوري ، کارشناس و دبير آموزش علوم
20 مرداد 1382
مجله رشد