پايگاه علم و دانش  

Trend in  Intenaional  Mathematics  & science  study

                          پژوهشگر:  دكتر عباس رحيمي نژاد

سومين مطالعه بين المللي رياضي وعلوم (TIMSS  )مهم‌ترين وبزرگترين مطالعه اي است كه تا كنون I EA طراحي كرده وبه اجرا گذاشته است . هدف مطالعه  TIMSSاندازه گيري پيشرفت تحصيلي دانش آموزان كشورهاي شركت كننده در دو درس رياضي وعلوم وهمچنين بررسي تاثير عوامل مربوط به برنامه ومواد آموزشي ،مدرسه وخانواده بر ياد گيري دانش آموزان در اين دو درس مي باشد .نتايج مطالعه اطلاعات با ارزش وگسترده اي را در ارتباط با برنامه هاي رياضي وعلوم دراختيار مربيان وتعيين كنندگان خط مشي هاي آموزشي قرار مي دهد ،اطلاعاتي نظير چگونگي آموزش اين درس ها ،پيشرفت تحصيلي دانش آموزان در رياضي وعلوم ،زمينه هاي اجتماعي –اقتصادي وآموزشي كه فعاليت هاي آموزشي در آن رخ مي دهد وتفاوت هاي كشور هاي مختلف از ابعاد گوناگون .تيمز چگونگي جريان ياد دهي – ياد گيري وپيشرفت دانش آموزان در رياضي وعلوم را در سه گروه سني به طور هم زمان مورد مطالعه قرار مي دهد .

TIMSSدر سال 2003 آخرين دوره از مطالعات IEAبراي اندازه گيري روند ها در ساختار پيشرفت تحصيلي علوم ورياضي است .براي كشورهايي كه در سال هاي 1995و 1999سابقه حضور در اين مطالعه داشتند ،فرصتي براي اندازه گيري پيشرفت در دروس علوم ورياضي در خلال اين سال ها به وجود آمد.

براي ا ين كه كشورهاي شركت كننده منابعي غني براي تفسير نتايج پيشرفت داشته باشند وهمچنين براي پي گيري تغييرات فعاليت هاي  آموزشي ،در مطالعه TIMSSاز دانش آموزان ،معلمان ومديران مدارس خواسته شد كه پرسشنامه هايي در باره محتوا هاي يادگيري علوم ورياضي پر كنند .روند داده هاي حاصل از اين پرسشنامه ،تصويري از تعييرات در تفاسير سياست ها وفعاليت هاي آموزشي ترسيم كرده ودر برجسته شدن موضوعات جديد مرتبط با تلاش هادر جهت بهبود كمك مي كند داده هاي TIMSSدر شكل گيري اصلاحات وتلاش هاي تحولي در رياضي وعلوم در سرتا سر جهان نقش به سزايي داشته ،در رهبري يك دست خواسته هاي مداوم در جهت تحول ،موثر بوده است .همچنيين اين اطلاعات براي اتخاذ سياست هاي بهتر ي براي هدايت وارزيابي فرايند هاي آموزشي كمك مي كند .

مهمترين نتايج مطالعه بين المللي 2003 TIMSS

 رياضيات

متوسط عملكرد دانش آموزان چهارم دبستان ج.1 . ايران 389 است در حالي كه متوسط عملكرد  بين المللي495 است فاصله عملكرد دانش آموزان پايه ي چهارم در درس رياضيات از متوسط عملكرد كشورهاي شركت كننده 106 نمره يعني يك انحراف استاندارد پايين تر از ميانگين قرار دارد .

در پايه چهارم دبستان در درس رياضيات از ميان 25 كشور شركت كننده ،تعداد 9 كشور داراي عملكرد پايين تر از ميانگين هستند . فاصله ي كشور ما تا ميانگين 5 كشور است .

كشور آسياي جنوب شرقي يعني سنگاپور ،هنگ كنگ ،ژاپن وچين تايپه در صدر جدول عملكرد رياضيات و4 كشور تونس ،مغرب ،فليپين وايران در پايين جدول قرار دارند .

متوسط عملكرد دانش آموزان در سوالات روند در درس رياضيات در تيمز 2003 معادل 389 ودر تيمز 95  معادل 387 به دست آمده است   مقايسه اين دو دوره حاكي از عملكرد كا ملا مشابه وعدم تغيير معني دار است

8كشور در تيمز 2003 نسبت به تيمز 95 عملكرد بالاتري را نشان دادند و5 كشور نيز عملكرد پايين تري را نشان دادند .  9 كشور بقيه تفاوتي را نشان ندادند .

متوسط عملكرد دختران چهارم دبستان ايران در درس رياضيات 394 است كه 8 نمره بيش تر از عملكرد پسران است . اين ميزان با توجه به جمعيت دانش آموزان جمهوري اسلامي ايران اين تفاوت معني دار نيست

از ميان 25 كشور شركت كننده در پايه ي چهارم در درس رياضيات در 4 كشور پسران ودر 5 كشور دختران عملكرد بالاتر معني داري را به دست آورده اند ودر 16 كشور بقيه تفاوت معني دار گزارش نشد ه است.

با توجه به استاندار هاي بين المللي تيمز 2003 ،55 %دانش آموزان ويا بيش از نيمي از دانش آموزان پايه چهارم دبستان در درس رياضيات از پا يين‌ترين سطح استاندارد بين المللي (نمره 400 )نيز عملكرد پايين تري داشته اند .

از ميان 25 كشور شركت كننده در پايه ي چهارم ابتدايي 12 كشور برنامه درسي رياضيات چهارم دبستان را از 2000 تا 2003 (پس از اجرا ي تيمز – آر در سال 1999 ) تغيير داده اند. 6كشور بين سال هاي 95-1999 (پس از اجراي تيمز 1995 )اقدام به تغيير برنامه درسي نموده اند .ايران وكشور هنگ كنگ در سال 1983 برنامه درسي خود را تدوين كرده اند .

12كشور در سال 2002 گزارش داده اند كه برنامه ي درسي خود را مورد تجديد نظر قرار داده اند .متا سفانه ايران جز اين 12كشور نيست .

رتبه 22 در بين 25 كشور شركت كننده در رياضيات پايه ي چهارم دبستان براي ايران بي ارتباط با عدم تجديد نظر در برنامه درسي نيست .

ايران علي رغم شركت در دوره تيمز 95 و99 تغيير در برنامه درسي رياضيات چهارم دبستان نداشته است .عدم تجديد نظر در برنامه درسي رياضيات چهارم دبستان يكي از دلايل ضعف عملكرد ايران در رياضيات چهارم دبستان در تيمز 2003 است

دانش آموزان سال چهارم دبستان در كشورمان 117 ساعت در سال به آموزش رياضي مي پردازند اين در حالي است كه ميانگين بين المللي 151 ساعت وحدود 16 در صد از كل ساعات آموزشي مي باشد .

كشور هايي كه بيش ترين زمان را براي آموزش رياضي در كلاس چهارم دبستان به كار برده اند ،شامل بلژيك 20 درصدزمان‌آموزشي معادل 198ساعت ،انگلستان 21 در صد زمان‌آموزشي معادل 193 ساعت ،ايتاليا 20 در صد زمان آموزشي معادل 192 ساعت مي باشد .

مقايسه دانش آموزان سال چهارم دبستان در اين دودرس نشان مي دهد كه دانش آموزان ايران در سال چهارم در درس علوم داراي عملكرد مطلوب تري مي باشند .

درپايه‌ي‌چهارم دبستان بين متوسط عملكرد دختران (426 ) وپسران (406 ) در درس علوم تفاوت معنا داري وجوددارد ودراين درس عملكرددختران از پسران بالاتراست‌اما در درس رياضي تفاوتي مشاهده نشده است .

در سوالات تكرار شده (روند )عملكرد دانش آموزان سال چهارم كشورمان در درس علوم در تيمز 2003 تفاوت معنا داري با تيمز 1995 داشته است اين در حالي است كه در درس رياضيات تغييري در عملكرد دانش آموزان در سوالات تكراري شده (روند )ايجاد نشده است ونتايج مشابهي به دست آمده است .

جمعيت شماره  2(سوم راهنمايي )

علوم  

متوسط عملكرد دانش آموزان سوم راهنمايي ايران 453 است اين در حالي است كه متوسط عملكرد بين المللي 474 است وفاصله ي عملكرد دانش آموزان ايران از متوسط بين المللي 21 نمره مي باشد. عملكرد دانش آموزان سوم راهنمايي ايران در درس علوم بين 46 كشور داراي رتبه ي 30 است .

21 كشور داراي عملكرد پايين تر از ميانگين هستند .كه كشور ايران تا ميانگين بين المللي 4 كشور فاصله دارد واز 16 كشور عملكرد بالاتري دارد .

بالاترين عملكرد در بين كشورهاي عضو  پروژه تيمز به ترتيب به كشورهاي سنگاپور ،چين تايپه ،جمهوري كره ،استوني وژاپن تعلق دارد كه سنگاپور با متوسط عملكرد 578 داراي بالاترين عملكرد است .متوسط عملكرد دانش آموزان سوم راهنمايي در سوالات روند در درس علوم در تيمز 1995 معادل 463 ،در تيمز 1999 معادل 448 ودر تيمز 2003 معادل 453 مي باشد مقايسه ي عملكرد دانش آموزان ايران در سه دوره نشانگر افت در سال 1999 مي باشد وعملكرد دانش آموزان كشورمان در سال 2003 بهبود مجددي را نسبت به سال1999 نشان مي دهد ،اما همچنان از سال 1995 پايين تر مي باشد .

16 كشور شركت كننده در اين پروژه ،نسبت به دوره قبل ،عملكرد بالاتر و10 كشور داراي عملكرد پايين تر نسبت به دوره قبل بوده اند وما بقي كشورها از جمله ايران تفاوت معنا داري را نشان نداده اند.

در 7كشور ،متوسط عملكرد دختران ،بالاتر از پسران گزارش شده است ودر 33 كشور متوسط عملكرد پسران بالاتر از دختران مي باشد ،كه بالاترين عملكرد پسران در كشور غنا وبالاترين عملكرد دختران در كشور بحرين گزارش شده است .در بقيه كشورها تفاوت جنسيتي معنا داري به دست نيامده .

26 كشور گزارش داده اند كه در حال تجديد نظر در برنامه ي درسي خود هستند كه در جمهوري اسلامي ايران جز اين كشورها نمي باشد .

دانش آموزان سوم راهنمايي جمهوري اسلامي ايران 98 ساعت از ساعات آموزشي خود را در سال به آموزش علوم مي پردازند اين در حالي است كه ميانگين بين المللي 120 ساعت مي باشد .زمان در نظر گرفته شده براي آموزش علوم در ايران 11 درصد كل ساعات آموزشي است كه اين مقدار ،از ميانگين بين المللي (12در صد)يك در صد كمتر مي باشد.

كشورهايي كه بيش ترين زمان را براي آموزش علوم در اين مقطع در نظر گرفته اند شامل فليپين (21 درصد زمان آموزشي معادل 223 ساعت )،لبنان (178 ساعت )،مولداوي (16 در صد زمان آموزشي ،معادل 152 ساعت )جمهوري اسلامي ايران (16 در صد زمان آموزشي معادل 149 ساعت )مي باشد .

رياضيات

متوسط عملكرد دانش آموزان سوم راهنمايي جمهوري اسلامي ايران 411 است .در حالي كه متوسط عملكرد بين المللي 467 است .فاصله عملكرد دانش آموزان كشورمان از متوسط بين المللي 56 نمره است .

عملكرد دانش آموزان سوم راهنمايي ايران در درس رياضيات بين 46 كشور داراي رتبه ي 33 است

19 كشور داراي عملكرد پايين تر از ميانگين هستند .دانش آموزان سوم راهنمايي ايران در درس رياضيات 6 كشور تا ميانگين بين المللي فاصله دارند واز 13 كشور عملكرد بالاتري دارند

(چند كشور آسيا ي جنوب شرقي به ترتيب شامل سنگاپور ،جمهوري كره ،هنگ كنگ ،چين تايپه وژاپن در صد جدول وكشورهاي مغرب آفريقاي جنوبي ،غنا ،عربستان سعودي ،بوتسوانا وفليپين به ترتيب در پايين جدول عملكرد 46 كشور قرار دارد (شركت كشورهاي عضو در پروژه ي تيمز در پايه ي سوم راهنمايي اجباري ودر پايه ي چهارم دبستان اختياري ).

متوسط عملكرد دانش آموزان سوم راهنمايي در سوالات روند در درس رياضيات در تيمز 2003 معادل 411 ،در تيمز 99 معادل 422 ودر تيمز 95 معادل 418 به دست آمده است .مقايسه ي عملكرد اين سه دوره حاكي از افت معني دار عملكرد دانش آموزان كشورمان در سال 2003 نسبت به سال 99 است

9 كشور در تيمز 2003 نسبت به تيمز 99 داراي عملكرد پايين تر بوده اند و4 كشور در تيمز 2003 عملكرد بالاتري نسبت به تيمز 99 داشتند .22 كشور بقيه تفاوت معني داري را نشان نداده اند .در 9 كشور (ودر رأس آنها بحرين واردن )متوسط عملكرد دختران بالاتر از پسران گزارش شده است .همچنين در 8 كشور (ودر رأس آنها تونس وغنا )عملكرد پسران بالاتر از عملكرد دختران گزارش شده است .در 19 كشور بقيه ،تفاوت جنسيتي معني داري به دست نيامد.

عملكرد دانش آموزان سوم راهنمايي در حوزه هاي مختلف رياضيات حاكي از عملكرد بالا براي درس هندسه وعملكرد پايين براي حوزه ي سنجش است ساير حوزه ها حول ميانگين هستند .

از ميان 46 كشور شركت كننده ،17 كشور برنامه ي درسي رياضيات سوم راهنمايي خود را از سال 2000 ميلادي تا 2002 (پس از تيمز –آر در سال 99 )تدوين كرده اند .11 كشور برنامه درسي خود را بين سال هاي 95 تا 99 (پس از تيمز 95 )ميلادي تدوين كرده اند .9 كشور در سال 90 تا  94 ميلادي برنامه درسي خود را ارايه كرده اند .جمهوري اسلامي‌ايران در سال 1985 اقدام به ارايه برنامه درسي‌جديد خود نموده است .تنها 2 كشور ،مانند ايران برنامه درسي را بين سال هاي 1985 تا1989 ارايه داده اند همچنين 3 كشور ،برنامه درسي رياضي سوم راهنمايي خود را بين سال هاي 1980 تا 1984 تدوين كرده اند.

37 كشور برنامه درسي رياضي سوم راهنمايي را بين سا ل هاي 1990 تا 2002 ميلادي تدوين كرده اند .ايران در اين زمينه رتبه ي 38 را دارد.

29 كشور در سال 2002 گزارش داده اند كه برنامه درسي رياضيات خود را مورد تجديد نظر قرار داده اند .متاسفانه ايران جز اين كشور ها نيست با توجه به اين كه برنامه درسي رياضيات سوم راهنمايي ،18 سال پيش ارايه شده ودر سال 2002 يا 1382 نيز تجديد نظر نشده است ،مي توان يكي از علل عملكرد ضعيف ايران را به محتوا ي برنامه درسي مربوط دانست .وشركت در تيمز 95 وتيمز 99 منجر به تغيير برنامه درسي در رياضيات سوم راهنمايي در ايران نشده است كه جاي تامل دارد .

(دانش آموزان سوم راهنمايي در درس رياضيات 119 ساعت در سال به آموزش در كلاس مشغول هستند در حالي كه ميانگين جهاني 127 ساعت است .البته اين مقدار وقت در نظر گرفته شده براي تدريس رياضيات در سال معادل 12 در صد ساعات آموزشي است كه با ميانگين بين المللي تفاوت ندارد .

اين كه دانش آموزان سال سوم راهنمايي كشورمان از نظر ساعات آموزش رياضيات در حد ميانگين بين المللي هستند ،با در نظر گرفتن عملكرد پايين تر از ميانگين بين المللي (از 6 كشور )قابل بررسي است .

توجه به ساعات آموزش رياضيات كشور هاي رتبه ي اول تا پنجم رياضيات تيمز ،حاكي از اختصاص 141 ساعت (13 درصد كل زمان آموزشي )براي چين تايپه و139 ساعت (15درصد كل زمان آموزشي )براي هنگ- كنگ است كه بش تر از ميانگين بين المللي 127 ساعت (12در صد كل زمان آموزش )براي آموزش رياضيات وقت اختصاص داد ه اند .البته كشورهاي كره جنوبي با 109 ساعت (9درصد كل زمان آموزشي )كمتر از ميانگين بين المللي، براي آموزش رياضيات وقت اختصاص داد ه اند .در نتيجه مي توان گفت كه بين ساعات آموزش رياضيات ورتبه هاي اول تا پنجم تيمز ،الگو ي يكساني وجود ندارد ومقايسه ي نمرات دانش آموزان سال سوم راهنمايي كشورمان در دروس مختلف نشان مي دهد كه دانش آموزان كشورمان در درس رياضي داراي تفاوت كمتري با ميانگين بين المللي هستند واز اين جهت در درس رياضي عملكرد بهتري دارند .نمرات دانش آموزان ايران در درس علوم ورياضي افت معنا داري را در سال 2003 نسبت به سال 1995 نشان مي دهد كه ميزان اين افت در پسران بيش از دختران مي باشد (در پايه سوم راهنمايي) بين عملكرد دختران وپسران تفاوت معنا داري وجود ندارد.